1. SKIP_MENU
  2. SKIP_CONTENT
  3. SKIP_FOOTER
  • آخرین بروزرسانی: شنبه 21 اکتبر 2017. برابر با شنبه, 29 مهر 1396

سرمشقی که بايد از آن پيش‌تر رفت

.



تلاش ـ جناب آقای همايون شما در جديدترين اثر خود «صدسال کشاکش با تجدد» گفته‌ايد:

«در تاريخ هم روزگار ايران سنتی نيرومندتر و زاينده‌تر از مشروطه نمی‌توان يافت... . سرآمدان ملتی در جهانی که هنوز سده نوزدهم را می‌گذراند به راه آخوندزاده‌ها و ميرزا آقاخان کرمانی‌ها و رسول‌زاده‌ها افتادند و در پايان سده بيستم به کژ راهه آل احمد و شريعتی و خمينی.»

آيا نگاه به واقعيت فوق نبايد معتقدان به سير بی‌وقفه پيشرفت را به ترديد بیندازد؟

همايون ـ پيشرفت در نهاد آدمی است ولی بسا چيز‌های ديگر نيز در نهاد آدمی است ازجمله گرايش به خودویرانگری. اين معنی را اقبال لاهوری در غزلی (آفرينش آدم) که مانند بسياری شعر‌های او پر از انرژی است و همه ضعف‌هايش را به‌عنوان شاعر و انديشمند می‌توان بدان بخشود، به شيوائی آورده است: «فطرت (خلقت) آشفت که از خاک جهان مجبور / خودگری، خودشکنی، خودنگری پيدا شد.» من در اينجا نمی‌توانم خواننده را در لذت نخستين بيت غزل انباز نکنم «نعره زد عشق که خونین‌جگری پيدا شد / حسن لرزيد که صاحب‌نظری پيدا شد.»

در انقلاب مشروطه «دست کم بود» و اين را می‌بايد از عوامل مهم پيروزی انقلاب در نخستين مرحله آن بشمار آورد. از طبقه متوسط کوچک و می‌توان گفت ناچيز ايران یک‌لایه بسيار نازک روشنفکران برآمده بود که به پيروی زمان با فضای فرهنگی دموکراسی ليبرال و ناسيوناليست آشنایی‌هایی يافته بود و در ميدان انديشه هماوردانی جز آخوند‌ها به خود نمی‌شناخت که بهترينشان مرتجعی چون نائينی بود، با فتوايش به حرام بودن آموزشگاه‌ها. آن لایه‌نازک به‌آسانی توانست جمعيت کوچک شهرنشين را که هنوز در امواج روستاییان کوچنده غرق نشده بود، پشت سر خود آورد. در بزرگ‌ترين برخورد‌ها بسيج چند هزار تن کار را تمام می‌کرد. روشنفکران مشروطه بالا‌ترين‌ها نبودند ولی «توده» های انقلابی، همان چند هزار تن‌ها، رهبری‌شان را می‌پذيرفتند به‌ویژه که چاشنی و فريب مذهب نيز همه‌جا حاضر می‌بود. اين توهم به‌آسانی جا می‌افتاد که آرمان‌های مشروطه از اسلام جدا نیست و حتا از آن درآمدهاست.

در انقلاب اسلامی دست، زياد و همه‌چیز وارونه شد: طبقه متوسط بسيار بزرگ‌تر و گوناگون‌تر؛ لايه روشنفکری ستبر‌تر و شکاف افتاده‌تر که بخش بزرگی از آن درنبردی خونين با بخش ديگرش بود؛ گفتمان دست بالا يافته پسامدرن، ازجمله ارتجاع مذهبی به‌عنوان بازگشت به ريشه‌ها، در روشنفکرانی که هنوز مدرنيته را نمی‌شناختند، به زيان گفتمان دمکراسی ليبرال و ناسيوناليست؛ جمعيت شهرنشينی که درواقع بيشتر روستایی بود. تنها چيزی که عوض نشده بود ــ و نخواهد شد ــ آمادگی توده‌ها، اين بار صد‌ها هزارنفری، برای پذيرفتن رهبری روشنفکران بود، روشنفکرانی که کم‌مایگی‌شان را در پشت اعتراضشان پنهان می‌کردند.

ما امروز در نگاه شتاب‌زده، ازدست‌رفته و سرمايه‌های صدساله را ازدست‌داده‌ایم؛ اما پويش پيشرفت با همه فاصله‌ها و کژ و راست شدن‌هايش، ادامه خواهد يافت زيرا همواره کسانی هستند که ناخرسند از وضع موجود، آرزوی پيشرفت و بهتر شدن را که در نهاد انسان است تحقق می‌بخشند. صدسال دیگرکسانی درباره پيروزی نهائی انقلاب مشروطه بر انقلاب اسلامی خواهند نوشت. حسن کار انسان اين است که تجربه‌هايش انباشته می‌شوند و در روزگاری که دگرگونه خواهد بود به کار می‌آيند. ما اتفاقاً به آن روزگار دگرگونه رسيده‌ايم. پاره‌ای از ما عملاً در آن روزگار زندگی می‌کنيم و ديگرانی را نيز به آن خواهيم کشيد.


تلاش ـ بسياری از محققان و انديشمندان ما از شکست جنبش مشروطه‌خواهی و آرمان‌های انقلاب مشروطيت سخن می‌گويند. بااین‌همه، توجه گسترده‌ای ــ حتا توسط بسياری از همين افراد ــ به اين دوره می‌شود. به نظر نمی‌آيد که اين روی آوردن به مشروطه از مقوله تاریخ‌نگاری و ملاحظات تاريخی صرف درباره رويدادی باشد که به گذشته سپرد شده و به آن تعلق داشته باشد.

چگونه می‌توان رويدادی را که به همراه همه پشتوانه‌های آرمانی و نظری خود از تجربه عملی پيروز بدر نيامد، به‌عنوان يک موضوع تازه و پراهمیت محور بحث‌های امروز قرار داد؟ پس معنای اين شکست را چگونه می‌توان فهميد؟

همايون ـ شايد مهم‌ترين توضيحش آن باشد که جنبش مشروطه شکست نخورده است. در تاريخ، ما دو گونه شکست داريم، شکست سياسی و شکست تاريخی. شکست سياسی، مغلوب شدن در برابر اوضاع‌واحوال است؛ و می‌تواند در اوضاع و احوالی ديگر جبران شود. شکست تاريخی مغلوب شدن در برابر زمان است؛ سپری شدن و بی موضوع شدن است. انقلاب مشروطه شکستی سياسی خورد. طرح يا پروژه اصلی آن در سده بيستم ناتمام ماند و در پايان با انقلاب اسلامی به زير افتاد. ولی طرح مشروطه‌خواهی زنده است و هنوز در بنياد خود اعتبار دارد و درنتیجه دچار شکست تاريخی نشده است. برعکس انقلاب اسلامی که پيروزی سياسی تمام‌عیار و بسيار کامل‌تری از مشروطه داشت ازنظر تاريخی شکست‌خورده و بی موضوع است؛ چيزی جز درس‌های تلخ برای آينده ندارد. شکست انقلاب مشروطه نيروی زندگی را از برنامه مشروطه خواهان نگرفت و بيشتر آن برنامه در ابعاد بسيار بزرگ‌تر در دهه‌های بعدی به اجرا درآمد. پدران جنبش مشروطه‌خواهی در نبرد شکست خوردند ولی جنگ را به تمام نباختند. در تاريخ نظامی بسيار می‌شود که یک‌طرف نبرد را می‌بازد و جنگ را می‌برد. روس‌ها و بريتانيائی‌ها در جنگ جهانی دوم بيشترين تجربه را در اين زمينه داشتند. آلمانی‌ها برعکس نبرد‌ها را پياپی می‌بردند.

ما به دوران مشروطه می‌نگريم نه‌تنها ازنظر دستاورد‌هايش؛ نه‌تنها ازنظر برجستگی تاریخی‌اش که چراغی بود که جهان تاريک مستعمراتی را روشن کرد؛ نه‌تنها ازنظر کيفيت رهبری‌اش در شرايط آن زمان و به‌ویژه در مقايسه با انقلاب اسلامی، بلکه به‌عنوان سرمشق زنده‌ای که می‌بايد از آن پيش‌تر رفت. تا ايران برپاست ميراث جنبش مشروطه‌خواهی ــ بازسازی دولت-ملت ايران در جامه مدرن آن از ممالک محروسه‌ای که هر گوشه‌اش ميدان تاخت‌وتاز کسی بود؛ و نو سازندگی جامعه ايرانی از آن ژرفا‌ها ــ زنده خواهد ماند.


تلاش ـ برخی از محققين جوان‌تر هم با شما هم‌زبان هستند و بعضاً از «پروژه نیمه‌تمام مشروطيت» نام می‌برند. اگر معنای اين عبارت اشاره به وجود يک طرحِ تغيير همه‌جانبه اجتماعی باشد که اجرای بخش‌هایی از آن صدسالی است که به تعويق افتاده است، لطفاً بفرمائيد؛ آن کدام بخش است؟ به‌عبارت‌دیگر شما در چه چيز، کدام مطالبات و کدام رفتار امروزمان نشانه‌های قوی همان آرمان‌های ترقی‌خواهانه صد - دويست سال پيش را می‌بينيد؟



همايون ـ جنبش مشروطه جنبش روشنگری و انقلاب دمکراسی ليبرال و باز زایی ناسيوناليسم ايرانی و نو سازندگی سراسری ايران، همه باهم بود. طرحی بود برای توسعه همه‌سویه جامعه ايرانی. من چهل سالی پيش در «بامشاد» آن روز‌ها مقاله‌ای زير عنوان «انقلاب ناتمام ايران» نوشتم در اشاره به همين طرح که در آن زمان بخش توسعه سياسی‌اش به‌جایی نرسيده بود و من بر آن بودم که زمانش رسيده است که به آن بخش بپردازيم. در آن زمان هيچ نمی‌توانستم پيش‌بينی کنم که يک نسل بعد باز سخن از پروژه نیمه‌تمام مشروطيت خواهد بود و نیمه‌تمام‌تر از چهل سال پيش من. بااین‌همه امروز در ارزيابی کاميابی‌ها و ناکامی‌های اين صدساله منظره هيچ ياس آور نيست.

در صدساله پس از انقلاب مشروطه جنبش روشنگری ايران به پیروزی‌هایی بيش از اروپای سده هجدهم دست‌یافته است و روشنفکران و طبقه متوسط، بيشتر فرهنگی ايران را برداشته است. ما چند صدسالی از اين نظر پیش‌آمده‌ایم. دمکراسی ليبرال هر چه در عمل پس‌تر می‌رود در گفتمان دست بالا‌تر می‌يابد. ناسيوناليسم دفاعی و نگهدارنده، ناسيوناليسم ليبرال، به معنی اروپای ۱۸۴۸، در ۱۹۱۹ پيروزمندانه استقلال ايران را دست‌کم ازنظر حقوقی نگهداشت و در ۴۶ -۱۹۴۵ (۲۱ آذر) يکپارچگی ارضی و ملی ايران را حفظ کرد؛ در پيکار ملی کردن نفت ملت را يکپارچه گردانيد و امروز احساس چيره توده‌های مردمی است که بخشی از امت اسلامی بودن را تهديدی بر موجوديت ملی و پائین تر از پايگاه بلند تاريخی خود می‌دانند و نمی‌خواهند کشورشان به دست همسايگان پاره‌پاره شود. نو سازندگی جامعه از انرژی افتاده است ولی درجاهایی به‌رغم جمهوری اسلامی ادامه دارد. حکومت در پی بنگلادشی کردن ايران است، مردم در تلاش رسيدن به اروپا. اگر کسی از نسل انقلاب مشروطه زنده می‌شد از «پروژه نیمه‌تمام مشروطيت» پژوهندگان جوان‌تر تعجبی نمی‌کرد. پويش دمکراسی و حقوق بشر، آرزوی رسيدن به سطح زندگی جهان غرب، بازآوردن بزرگی ايران که آرزو‌های نسل او می‌بود هنوز بسيار کار دارد. ولی او در نسل کنونی همان جوششی را احساس می‌کرد که صدسال پيش ايران خواب‌رفته سده‌ها را برآشفت.


تلاش ـ سال‌ها پيش مقاله‌ای از شما در کيهان خواندم که در آن بحث بر سر موضوع موردعلاقه هميشگی‌تان يعنی مسئله ‌ترقی و توسعه ايران بود. شما در آن مقاله درباره دوران مشروطه گفته بوديد؛ (نقل به معنی) در زمان جنبش مشروطه اراده آن را داشتيم، اما ابزارش را نداشتيم. بعدها ابزارش را يافتيم و اراده‌اش را نداشتيم؛ و امروز هم اراده و هم ابزار فراهم است.

نخست بفرمائيد منظور از آن اراده و اين ابزار چيست؟ و چه رابطه‌ای ميان آن‌ها برقرار است که يکی بدون ديگری نتوانسته و يا نمی‌تواند آن پروژه تغيير همه‌جانبه اجتماعی (بنای ايرانی نو و به گونه اندام‌وار و هماهنگ) را به ثمر رساند؟

همايون ـ اراده در جنبش مشروطه از دو چيز فراهم آمد: آگاهی بر موقعيت تحمل‌ناپذیر ايران و شناخت راه رهایی که می‌توانيم آن را در شعار آزادی و استقلال و ترقی خلاصه کنيم؛ و آمادگی جان‌فشانی برای دگرگون کردن شرايطی که تغییرناپذیر می‌نمود؛ اما آن انقلابيان با ويرانسرایی به نام ايران سروکار داشتند و هنگامی‌که پس از پيروزی به بازسازی آن برخاستند چيز زيادی در دستشان بيش از همان آگاهی و آمادگی نبود. مجلس‌های اول و دوم مشروطه به دست سرآمدانی که شمارشان از چند ده تن نمی‌گذشت، يک رديف چشمگير و ستایش‌انگیز قانون‌ها را تصويب کردند که حجم و کيفيت آن ما را به شگفت می‌اندازد (ازجمله قانون تفصيلی انجمن‌های ايالتی و ولايتی که بازگشت به آن و بررسی‌اش در اين روز‌ها بسيار بجا خواهد بود.) ولی هنگامی‌که از وزيران اجرای آن قوانين را می‌خواستند با اين پرسش بی‌پاسخ روبرو می‌شدند که با کدام پول، با کدام وسيله؟ و تازه این‌همه‌ی گرفتاری نبود. دست‌گشاده روسيه و بريتانيا بر امور ايران تا کوچک‌ترين تصمیم‌گیری‌های اداری، آزادی عمل را از مديران و سياستگران تازه‌کاری که در هر گام می‌توانستند اشتباهات مرگبار بکنند می‌گرفت.

انقلابيان مشروطه هرگز حکومت نکردند زيرا حکومتی در ميان نبود و چنانکه هر کمترين آشنا به مقدمات جامعه‌شناسی می‌تواند ببيند در يک جامعه، يک کشور، اول حکومت است و بعد آنچه آن جامعه می‌تواند با خودش بکند. يک ساختار حکومتی، يادگار زمان‌هایی که ايران حکومتی می‌داشت، بيشتر روی کاغذ و تشريفاتی، بجای مانده بود و بس و ديگر نه در خزانه پولی بود و نه نیرویی که پشتوانه قانون‌ها باشد. اسباب حکومت در ايران سرانجام از ۱۲۹۹/۱۹۲۱ فراهم آمد، همان کودتایی که ديگر دشنامی نمانده است که به آن بدهند و دشنام دهنده‌ای نمانده است که به او اعتنا کنند. گمان می‌کنم ما ديگر نيازی نداريم رابطه ميان حکومت و بعد هر چيز ديگر را در يک جامعه يادآوری کنيم. جامعه بی حکومت يک توده انرژی است و می‌تواند منفجر هم بشود.

امروز بسيار بيش از کمترينه‌ای که می‌بايد، ابزار در اختیارداریم. ايران را در صدساله گذشته ساختند و ساخته‌ايم. می‌ماند اراده که آن نيز هست. به هم برآمدن از حال‌و روز تحمل‌ناپذیر ايران؛ شناخت راه چاره که غرب‌گرائی (به معنی جهان‌بينی خردگرا، انسان‌گرا و عرفی گرا) در عين ايرانی ماندن است؛ و آمادگی جان‌فشانی، همه هست. شمار آن‌ها که درراه دمکراسی و حقوق بشر جان دادند و با هستی خود بازی کرده‌اند و می‌کنند در حکومت اسلامی بسيار بيش از جانبازان انقلاب مشروطه شده است. تاکيد را در اينجا بر موضوع و نه عمل جانبازی می‌گذاريم. جانبازی به‌خودی‌خود مهم نيست. به این‌همه جهادی‌های خون‌خوار ددمنش بنگريد. جانبازی برای آرمان‌های توتاليتر و ناکجاآبادی، خطرناک‌تر از دل‌مردگی و بی‌عملی است.

اگر مانع جمهوری اسلامی را ــ نه با مداخله بيگانه ــ از ميان برداريم همه عوامل برای آنکه تکان آخری را به گردونه به‌گل‌نشسته تجدد در ايران بدهيم جمع شده است. صدسال کشاکش ما با تجدد بيهوده نبوده است. ما به انباشت آگاهی‌ها و تجربه‌ها و زيرساخت‌ها نياز داشته‌ايم و مانند همه نادانان تا همین‌جا بيشترين بها را برای آن پرداخته‌ايم. ترس من از اين است که همچنان لازم باشد بپردازيم. در رويکرد‌ها و روانشناسی بسياری از دست در کاران کوتاهی‌هایی است که مگر با آگاهی بيشتر، به نيروی انتلکت، برطرف شود.


تلاش ـ درهرصورت انقلاب مشروطه در يک سده پيش به ثمر رسيد و دولت مشروطه مستقر شد. پس‌ازآن و به‌عنوان پيامدهای آن، رویدادهایی صورت گرفت که هرچند در ثبت تاريخی و نظریه‌پردازی مورد لطف و عنايت نسل‌های بعدی روشنفکری قرار نگرفت، اما در آن رويدادها می‌توان پيوند آشکاری با ايده‌ها و آرمان‌های مشروطه خواهان صدر جنبش را مشاهده نمود. نمونه‌هایی از آن رويدادها: تأسيس پارلمان و افتادن اختيار قانون‌گذاری به یک‌نهاد زمينی، ايجاد نظام حقوقی و تدوين قوانين موضوعه و عرفی، ايجاد وزارت دادگستری و گسست از امور قضائی سنتی، بنیان‌گذاری و گسترش نظام آموزش‌وپرورش، تأسيس و گسترش نظام اداری و بوروکراسی نوين، ايجاد ارتش منظم و متحدالشکل با فرماندهی منضبط و متمرکز و... . بنا بر نظريه دولت‌های مدرن تمامی اين پديده‌ها مؤلفه‌ها و مفرداتی هستند که تشکيل دولت مدرن در ايران را نشان می‌دهند. درست است که اين واقعيت‌های مهم در ايران تا مدت‌های مديد يا مورد بی‌توجهی قرار گرفتند يا بعضاً انکار شدند، اما اين ابزار‌های مهم نيز در عمل قادر نشدند رشد اندام‌وار و موزون را در کشورمان تضمين کنند و از سقوط جامعه به چاه ابتذال و انحطاط جلوگيری به عمل آوردند. چه چيز در اين ميان غايب بود؟

همايون ـ در اينجا باز به پديده يکی شدن کارکرد علت و معلول، به پديده اندرکنش interaction (که ازنظر بار فلسفی خود با تعامل به معنی کلی برقراری رابطه که تازگی بر سر زبان‌ها افتاده است، تفاوت عمده دارد) برمی‌خوریم. يک عامل بزرگ در ناتوانی جامعه سياسی ما به اينکه فراهم شدن اسباب و زیرساخت‌های دمکراسی را تا رسيدن به دمکراسی ببرد و مقدمات را به نتيجه برساند، انکار و يا دست‌کم گرفتن فرايندی بود که پس از شکست مجلس‌های اول و دوم مشروطه در راستای عمومی برنامه‌های آنان سرنوشت ايران را دگرگون کرد و به سراپای جامعه صورتی نوين و به درجات گوناگون، امروزی داد. هنگامی‌که يک بخش هيئت سياسی polity يا طبقه سياسی به قول فرانسويان، بااهمیت فزاينده‌ای که يافت، واقعيات جامعه‌شناسی را چنان در مجادله سياسی در پيچيد که ساختن راه‌آهن نيز خيانت به کشور و خدمت به متفقين آينده دور تعبير شد، بخش ديگر آن‌که قدرت را هرچه در دست‌های خود بيشتر تمرکز می‌داد انگيزه بيشتری يافت که چشمانش را بر واقعيت‌های جامعه‌شناسی ديگری که باگذشت زمان اهميت تعیین‌کننده يافتند ببندد.

انقلاب مشروطه در آنچه می‌خواست کامياب نشد زيرا زور کافی نداشت. پس‌ازآن کسانی آمدند که زور را به وجود آوردند و برنامه مشروطه را با اولویت‌هایی نزديک‌تر به واقعيت‌های جامعه ايرانی آن زمان پيش بردند ولی زور در چنين موقعیت‌هایی تقريبا هميشه از وسيله به هدف درمی‌آید. آنچه زمانی برای مقصودی لازم بوده است خود مقصود می‌گردد. کسانی سوار می‌شوند و ديگر جز زير فشار پائين نمی‌آيند. اگر در ايران دهه‌های بیست‌تا پنجاه / چهل‌تا هفتاد، دست‌کم می‌توانستند توسعه و تجدد را از جنگ سياسی بيرون ببرند و بر دمکراسی تمرکز دهند ما در وضعی به‌مراتب بهتر می‌بوديم که طرح توسعه اجتماعی و اقتصادی را که در همان دهه‌ها به صورتی نمايان به کامیابی‌هایی رسيده بود تا توسعه سياسی که پس‌ازآن می‌آيد فرارويانيم. انکار و دست‌کم گرفتن توسعه که به‌اندازه سرکوبگری، واقعيت جامعه ايران می‌بود فرايند توسعه را از تأثیر سازنده انتقاد بی‌بهره کرد. زيرا اگر یک‌قطب سياسی، نگرش نقادانه را به سود منفی‌بافی و عیب‌جوئی از رژيمی که خودکامگی را مانند هوای زندگی‌بخش تنفس می‌کرد، کنار گذاشته بود، قطب ديگر، آسوده بر مسند قدرت روزافزونش، گروه‌هایی را که جز عيب نمی‌ديدند تنها به ديده دشمن می‌نگريست. يکی همه از دمکراسی می‌گفت و آن را هم ناقص می‌فهميد؛ ديگری همه از ترقی و توسعه می‌گفت و آن را هم ناقص عمل می‌کرد.


تلاش ـ مواضع و ديدگاه‌های انتقادی شما نسبت به انقلاب اسلامی بر کمتر کسی پوشيده است و تلخ‌کامی‌تان از موقعيت و وضعيتی که پيامد يک انقلاب دينی است و در سايه حکومت دينی ایجادشده است. باوجوداین به نظر می‌رسد، با نتيجه‌ای که از اين تجربه سنگين می‌گيريد، بار اين تلخ‌کامی را سبک می‌کنيد. نتيجه: بدر آمدن از دور باطلی است که با طرح دائمی يک پرسش غلط و لاجرم دريافت پاسخ نادرست، ما را سده‌ای به خود مشغول کرده بود. به نظر شما با آمدن آخوندها به قدرت به اين دور تسلسل پايان داده‌شده است.

آن دور تسلسلِ محصول پرسش و پاسخ خطا چه بود؟ چرا تصور می‌کنيد با قرار گرفتن دين در دولت ديگر حلقه اين دور باطل شکسته است و ما از آن بيرون آمده‌ايم؟


همايون ـ در انقلاب اسلامی هردو طرف جنگی که چهار دهه پس از سرنگونی رضاشاه را پوشانيد از نیروهایی بی‌خبر از عوالم آنان ولی آماده بهره‌برداری از فضای بيمار سياسی که پديد آمده بود، به‌نوبت شکست خوردند. موضوع اصلی در آن جنگ دمکراسی نبود که روح عموم هماوردان از آن خبری نداشت. یک‌طرف مشروعيت خود را از انکار واقعيت اصلاحات اجتماعی و پيشرفت‌های اقتصادی و البته کاستی‌های فراوان حکومت می‌گرفت و طرف ديگر پيوسته دستاورد‌هايش را در آن عرصه به رخ می‌کشيد و از فلج سياسی هماوردان خود بهره می‌برد (زيستن در جهان تصوری به فلج ذهنی می‌انجامد.) هردو کم‌وکاستی‌های فراوان خود را به‌آسانی فراموش می‌کردند. اگر مخالفان و دشمنانشان به آن بدی می‌بودند که باور داشتند چه نياز به خودنگری و خودشکنی و خودگری می‌بود؟

امروز منظره دارد تغيير می‌کند. هنوز هستند بقايای نگرشی که اگر موضوع مشروطيت است از ستارخان و باقر خان ژرف‌تر نمی‌رود و اگر بحث تجدد و توسعه در ايران است از امیرکبیر صد و شصت هفتادسال پيش جلو‌تر نمی‌آيد. ولی جای انقلاب مشروطه و دوران بازسازی پس‌ازآن، اگرچه آمرانه و سرکوبگرانه و با همه معايبی که ويژگی قدرت سياسی در بيشتر تاريخ ايران بوده است در آنچه هستيم و توانسته‌ايم از امواج حادثه بدر بريم شناخته‌تر می‌شود. شکست و گذر سال‌ها هماوردان آن جنگ را فرسوده است و از جدل‌های تکراری جز همهمه ضعيفی نمانده است. ما می‌بينيم که هر جا انديشه‌ای بر پايه پژوهش جدی هست نگاه تازه و واقع‌گراتری به تاريخ اين صدساله می‌افکنند که تاريخ را از موضوع کشاکش سياسی بيرون می‌برد. در آزادی از نبرد سياسی بر سر تاريخ هم روزگار و شناخت مسئوليت و مالکيت مشترک ما بر آن، بهتر می‌توان بحث و پيکار سياسی را به ميدان واقعی و با ربط به مسئله ملی ما بازگرداند؛ مانند صدسال پيش مسئله ما واپس‌ماندگی و تجدد است که چپ و راست نمی‌شناسد. چپ و راست تجدد انديش و غیرمذهبی از راست و چپ مذهبی (منظور ضد مذهبی نيست) شکست‌خورده‌اند و هردو سود مشترک دارند که پيش از هر چيز سياست و حکومت را از نماد‌ها و نهاد‌های مذهبی، از صحرا و چاه و حوزه و تکيه، آزاد کنند. حکومت اسلامی به رهبری آیت‌الله‌ها که به سه دهه کشيده است و هيچ بهانه‌ای و توجيهی برای شستن کارنامه ننگ‌بار و پليدی ذاتی‌اش نمانده، ناگزير نگاه چشمان بينا‌تر را به قلب مسئله انداخته است.

ديگر با هيچ نظریه‌پردازی نمی‌توان پاسخ تجربه عملی سی‌ساله را در همه صورت‌های سنتی و اصلاح‌طلبانه و عمل‌گرایانه‌اش داد. زمانی گفتند مشکل ما دور افتادن از دين است. آنگاه استدلال کردند که به‌اندازه کافی از سنت‌های خود برای گشودن مسائلی که درواقع از همان سنت‌ها برآمده بود بهره نمی‌گيريم. اکنون سه دهه است که سراپای جامعه در دين و سنت‌هایی که با دين درآميخته‌اند فرورفته است و رهبران دينی از همه رنگ آزمايش خود را در کشورداری داده‌اند. مذهب در سياست و حکومت يک دور کامل زده است و از مارکسيسم و جهان سوم‌گرایی و اسلام انقلابی شريعتی تا ارزش‌های اصيل روشنفکران دلال سياست تا اقتصاد توحيدی و ليبراليسم اسلامی و آشتی دادن جمهوريت و اسلاميت نظام و جامعه مدنی مدينه النبی روشنفکران میان‌مایه، همه‌ی رنگ‌های خود را نشان داده و سرانجام به اصل و ريشه خود بازگشته است، به آن صحرای خشک ولی پربرکت و آن چاه بی‌بن بی‌زمان که همه درآمد نفتی را می‌توان در آن ريخت رسيده است. مذهبی که پاسخ مسئله سياسی و اجتماعی خود را در آن می‌جستند يا هنوز می‌جويند همين است که مانند پتکی بر سر جامعه می‌خورد.

آن‌ها که مشکل اصلی را در نگرش دينی ايرانی به سياست و حکومت می‌ديدند در عمل درست درآمده‌اند. ديگر کجا مانده است که تجربه نشده باشد؟ چه ابزاری لازم بوده است که اين سرزمين و مردم و اين جهان اهل‌معامله دريغ کرده باشند؟ مسئله ملی ما واپس‌ماندگی است؛ زيستن در جهانی است که همان هزار سال پيش به پايانش رسيده بود و اگر غازان و مغولان شهر‌های ايران را ويران نکرده بودند و ريشه تمدن را به گفته ابن خلدون برنکنده بودند ما خود را از آن بيرون کشيده بوديم. پاسخ مسئله را مدرنيته، تجدد، در آن یک‌سوم خوشبخت‌تر جهان داده است. بجای درجا زدن در بحث سنت و نو گری بهتر است عينک‌ها مان را عوض کنيم و با نگاه انسان امروزی به خود بنگريم. اين انسان امروزی نيز مانند ما بوده است و دیرزمانی را دریافتن راهی از هزار خم سنت، سنتی که مرده است و به‌زور آن را نگه می‌دارند، گذرانده است؛ و بهتر است بجای جنگيدن بر سر تاريخ، مسئله توسعه و تجدد را از پهنه کشمکش‌های سياسی بيرون ببريم. نبرد همگی ما با نيرو‌های ارتجاع و واپس‌ماندگی است.


تلاش ـ چگونه شما در اين سرگردانی و دور باطل که يک سده‌ای به طول انجاميد و بزرگ‌ترين مشکلات را در سر راه‌حل مسئله عقب‌ماندگی ايران ايجاد نمود، بيش از آن‌که نقش مذهب را ببينيد، بر مشکل روشنفکری و «کم‌مایگی» سرآمدان فکری و سياسی جامعه انگشت می‌گذاريد؟

همایون - مردمان در برابر يک مشکل چاره‌های گوناگون می‌جويند و فرا آمد رويکرد و تصمیمشان از بد و نيک به خودشان برمی‌گردد. نقش مذهب در ۱۳۰۰۰ ساله گذشته ما قاطع بوده است ولی حتا در آن سده‌های پيش از عصر جديد ايران (سده بيستم) ما شاهد رويکرد‌های گوناگونی به مذهب بوده‌ايم. در همان دوره قاجار و پس از فرمانروائی دراز و مصیبت‌بار فتحعلی شاه بازیچه‌ی آخوند‌ها (بزرگ‌ترين نگرانی‌اش اين بود که از مجتهد زمان اين اطمينان را بدست آورد که پس از مرگ بساط نکاح و متعه همچنان دایر خواهد بود) محمدشاه و صدراعظمش حاج ميرزا آغاسی نزديک‌ترين سند آزادی مذهبی را در آن دوران صادر کردند و باب را از گزند آخوند‌ها نگهداشت‌اند. اگر پدر، دست آخوند شفتی را در اصفهان باز گذاشت، پسر (محمدشاه) بر سر او لشگر آورد.

مسئوليت بزرگ سرآمدان سياسی و فرهنگی پس از رضاشاه (مورد خود او درزمانی که جامعه از دوران بعدی مذهبی‌تر بود، بسيار گوياست) در آن است که به ملاحظات پست و خطا آميز سياسی، به دست خود پايگان مذهبی را برکشيدند و در مسابقه‌ای برای بهره‌برداری از مذهب، آن پايگان را سرانجام «طبقه» حکمروا گردانيدند. در اين ميان گناه روشنفکران زننده‌تر است زيرا خویش کاری روشنفکر جنگيدن با تاریک‌اندیشی است که فولکلور مذهبی پايگان آخوندی بزرگ‌ترين سرچشمه آن بشمار می‌رود و هشتصد سال هر جنبش روشنگرانه و روشنفکری را در ايران خفه کرده است و مسئول اصلی جدا شدن بخش بزرگی از سرزمين ايران از ميهن بوده است (در سنی کشی صفويان و جنگ دوم ايران و روس.) روشنفکرانی که هر چه را از انديشه کم می‌آوردند با سیاست‌بازی پر می‌کردند بجای آنکه نقش روشنفکر را بر عهده گيرند فرصت‌طلبانه به عبای آخوند‌ها آويختند و دانشگاهی را که از باززایی و روشنگری غرب به ايران آورده شده بود به حوزه بازگرداندند. ولی بخش بزرگی از مسئوليت روشنفکران به سياستگرانی بازمی‌گردد که نفهميدند با آخوند بازی و بی‌شهامتی خود چه ماری را در آستين پرورش می‌دهند. روشنفکران هنگامی‌که با سیاست‌بازان همراهی کردند آسيب خود را زدند.

چهار دهه سياستگران و رهبران سياسی از بالا تا پائين برای ناديده گرفتن پيام مشروطه دليل آوردند که تقويت مذهب برای جلوگيری از کمونيست‌ها لازم است. آن‌ها بجای برآوردن خواست‌های آزادی‌خواهانه طبقه متوسطی که با برنامه‌های اصلاحی خود در رشد و برآمدنش می‌کوشيدند با ارتجاعی‌ترين عناصر جامعه که به جان برای شکست آن برنامه‌ها می‌زدند همدست شدند؛ اما زندگی در دروغ و تناقض حدی داشت.

اين سخنان از سر خشم و لگدزدن به مرده نيست. یادآوری گذشته‌ها برای جلوگيری از تکرار اشتباهات است. انداختن يک جامعه بر مسير مدرنيته جسارت و پافشاری می‌خواهد و هيچ مصالحه‌ای در اصول برنمی‌دارد. سازش‌کاری‌های تاکتيکی نمی‌بايد به قلمرو استراتژی و از آن بد‌تر، هدف اصلی راه يابد. روشنفکران ما می‌توانند با نگه‌داشتن اصالت روشنفکری، سياستگران هميشه آماده سست آمدن را نيز به راه درست آورند.


تلاش ـ روشنفکران جنبش مشروطه برای دستيابی به مردم و طرح نظرات و برنامه‌های خويش، خود را نيازمند توسل به مذهب و متوليان دين می‌ديدند؛ و اين را شما بزرگ‌ترین «مهار بر انديشه» شمرده‌ايد که در عمل از انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامی منجر به بطالت نيروهای فکر و سياست در جامعه ما گشته است. برخی از انديشمندان و محققان ما «اعراض» روشنفکری عرفی گرا در برخورد به «سنت» ــ که در جوامع اسلامی آغشته به دين است ــ و چالش نکردن آن را موجب تعطيل انديشه و ناگزير شکل نگرفتن بنيان‌های انديشگی مشروطه‌خواهی می‌دانند. رابطه و نسبت اين دو نظريه را شما چگونه توضيح می‌دهيد؟

همايون ـ رهبران فکری مشروطه گذشته از اينکه در بستر باور‌های استوار دينی پرورش‌یافته بودند با مسائل عملی بسيج يک طبقه متوسط سنتی برای دست زدن به يک انقلاب مدرن نيز روبرو می‌بودند. ايران سده نوزدهم که آن رهبران را در خود پرورش داد بيش از سده‌های پيشين در جوش‌وخروش فکری و از هر نظر در حال دگرگشت بود. ولی هر چه از آن جوش‌وخروش فکری درمی‌آمد نگرش تازه‌ای به مذهب دست نزدنی می‌بود. شيخی از شيعه کامل سخن می‌گفت و بابی در را بر امام زمان می‌گشود، اصولی راه را بر اخباری می‌بست و صوفی در پاسداری نماد‌های شيعه با آخوند رقابت می‌ورزيد. آنان که از موضع روشنگری بر آن رهبران می‌تازند حق‌دارند و نمی‌باید در عرفی گرایی جنبش مشروطه مبالغه کرد. ولی ذهن ايرانی آغاز سده بيستم، زمان و انقلاب مشروطه را می‌خواست که کم‌کم از قفس مذهبی‌اش بيرون بيايد ــ چنانکه در دگرگشت فکری پاره‌ای رهبران مشروطه می‌بينيم.

اعراض روشنفکران عرفی گرا را از چالش کردن سنت (اساسا فولکلور شيعی) می‌بايد بخشی در مقوله تنبلی فکری و بخشی همان فرصت‌طلبی سياستبازانه که بدان نام عمل‌گرایی می‌دهند بررسی کرد ــ همان تنبلی فکری و فرصت‌طلبی که ايرانی را استاد و قربانی تناقض می‌سازد. در کجای جهان مانند ايران می‌توان يک رهبر «ليبرال» بود و لاف آن زد که دانشگاه را به حوزه نزديک کرده است، يا به‌آسانی ايران می‌توان روشنفکر اسلامی بود؟ این‌همه از عوارض دوران گذار است. مردمان با سرعت‌ها و به اشکال گوناگون تغيير می‌کنند (پاره‌ای منتظر تغيير در صورت نهائی‌اش می‌مانند که سربه‌سر شدن مشهور با هفت‌هزارسالگان است.) ما واپسين جلوه‌های اعراض از چالش کردن سنت‌های تهی از نيروی زندگی و تعطيل انديشه نوجو را شاهديم. بازهم می‌بايد یادآوری کرد که اين صدساله هدر نرفته است.


تلاش ـ آنچه ما از عبارت «مشروطه پروژه نیمه‌تمام» می‌فهميم، اين است که؛ جنبشی که بر بستر گفتمان ترقی‌خواهی حدود دو قرن پيش آغاز شد و صدسال پيش با انقلاب مشروطه خود را به کرسی نشاند، اگرچه نتوانست آنچه را که آرمانش بود به کمال به سرانجام رساند، باوجوداین ــ و به قول شما ــ هنوز سنتی نيرومندتر و زاينده‌تر از اين جنبش را در تاريخ ايران و برای آويزه گوش کردن درس‌های مثبت آن درراه ترقی و تجدد امروزمان، نمی‌توان سراغ کرد. با همه روشنی اين توصيه و قدرت ايجابی آن و همچنين توافقی که در اين زمينه در ميان بسياری از انديشمندان ما وجود دارد، اما هنوز ما در تشخيص آن آموزه‌ها و درس‌ها سرگردانيم. به‌عنوان نمونه شما در ميان برجستگان روشنفکری دوران مشروطيت، بر راه تقی زاده انگشت گذاشته‌ايد؛ و چهرهای برجسته‌ای از ميدان انديشه امروز بالاترين دستاورد انقلاب مشروطه را تأسيس نهاد قانون و تبديل فقه به‌نظام حقوقی دانسته و آن را بيشتر از هر شخصيت مشروطه‌خواهی مديون روحانيونی چون نائينی می‌دانند. يکی راه امروز ما را در رفتن به مسير غرب و فهميدن اين تمدن پويا و از آن خود کردن آن می‌داند، راهی که با جنبش مشروطه آغاز شد ــ و تقی زاده يکی از پيشگامان آن است ــ اما در لابيرنت و بيراهه‌های «آنچه خود داشت» گم شد. ديگری کسب آگاهی از بنيان‌ها و مبانی انديشه تمدن زای غرب و ايستادن بر اين آگاهی برای کلنجار رفتن با سنت خودکامگی در عرصه انديشه سياسی را ــ که در آن سنت دينی دست قوی را دارد ــ نشان می‌دهد، شعله کوچکی که با جنبش مشروطيت روشن شد با وزش بادهای سمی ايدئولوژی از تبارهای گوناگون ــ از جمله «غرب‌گرایی» ــ خاموش گشت. آيا فکر نمی‌کنيد؛ امروز بازهم روشنفکری تجددخواه ما در دو صف ايستاده است و ما لاجرم بر سر دوراهی هستيم؟

همايون ـ پديده‌ای به گستردگی جنبش مشروطه که در گستره جامعه و فرهنگ و سياست ايران چيزی را به حال گذشته‌اش نگذاشت، طبعاً از گوشه‌های گوناگون قابل‌بررسی است و هر کس حق دارد تاکیدهای خود را داشته باشد. جنبش مشروطه سراسر از ناهنجاری پر بود. کهنه و نو در کنار يکديگر و گاه در يک شخص و حتا هم‌زمان بسر می‌بردند. ما می‌توانيم نورافکن را بهر گوشه بتابانيم و تصوير متفاوتی نشان دهيم. تبديل فقه به يک نظام حقوقی که پايه نظری‌اش را نائينی گذاشت و داور در قانون مدنی خود نهادينه کرد دستاورد بزرگی بود و احتمالاً به قول دکتر طباطبایی تنها اصلاح مذهبی ممکن در شيعه بشمار می‌رود. واردکردن جامعه ايلياتی و آخوند زده ايران با نظام سلطنتی قرون‌وسطایی‌اش به عصر دمکراسی پارلمانی و حکومت قانون و قانونی (مشروطه constitutional) اگرچه بيشتر در صورت تا معنی که پایه‌گذاری دولت-ملت نوين ايران و زيرساخت‌هايش را به دنبال آورد؛ و همان گشتاوری impetus که به ناسيوناليسم نگهدارنده ايرانی داد، دستاورد ديگری است که ازنظر گاه ملی اهميتی بسيار بيشتر دارد و زندگی چهار نسل ايرانی را تاکنون و نسل‌های آينده را نيز بهتر کرد و خواهد کرد.

آگاهی از و تسلط يافتن بر، بنياد‌های تمدن غرب عين غرب‌گرایی و تنها راه رهایی ما از گلزار سنت‌های دست‌وپا گير است. به ياری آن آگاهی ازآنچه خود داشته‌ايم و هستيم نيز باخبرتر می‌شويم و بجای فروتر رفتن در آنچه نبايد باشيم، بسا عناصر مدرن را از يک تمدن سه‌هزارساله بازمی‌يابيم و به خدمت طرح نیمه‌تمام انقلاب مشروطه می‌آوريم. تفاوت در برداشت‌ها هست ولی من تفاوتی در رويکرد attitude ها نمی‌بينم. امروز هيچ انديشه کند جدی ايرانی نيست که به تعبير تقی زاده غرب‌گرا ــ نه غرب‌زده که مقصود پرسش شماست ــ نشده باشد، بدين معنی که با پشتوانه فرهنگ ايران و پس از غوطه زدن در تاريخ و ادبيات و فلسفه و مذهب (و دين) های ايرانی (ما يکی از پرکار‌ترين مذهب سازان جهانيم) با سر در تمدن غربی فرونرفته باشد. هرکدام ما می‌توانيم گزينش‌های خود را بکنيم و ترکيب دلخواه خود را بدر آوريم ولی هر چه بکنيم در متن اين تمدن جهانی و ايست ناپذير خواهد بود که بر هر نوآوری و وارداتی گشاده است و بد و نيک را در دستگاه گوارش خستگی‌ناپذیرش تحليل می‌برد.

راه درست يکی بيشتر نيست. بيراهه‌ها بسيارند.


تلاش ـ به‌عنوان آخرين پرسش برمی‌گردم به مضمون پرسش چهارم خود. اگر امروز همچنان تحقق پروژه مشروطيت ــ قرار دادن ايران در شاهراه تجدد، پيشرفت و ترقی ــ در دستور کار قرار دارد و برای آن ما هم اراده‌اش را داريم و هم ابزارش را، بزرگ‌ترین مانع در برابر آن چيست؟

همايون ـ پاسخ کوتاه است و توضيح فراوان می‌خواهد. بزرگ‌ترين مانع، جمهوری اسلامی است و آنچه در ما نمی‌گذارد چنين رژيمی را، پيش از آنکه ايران را به حد خود پائين آورد، از ميان برداريم. برای يافتن آنچه نمی‌گذارد، می‌بايد به همه آنچه در صدساله گذشته ناتمام ماند يا از آن برنيامد برگرديم. آن صدسال بس نبوده است که ما بر اولويت‌های ملی خود توافق کنيم و بس نبوده است که با تقويت فضيلت‌های مدنی ــ احساس مسئوليت، قضاوت مستقل و بزرگ کردن خود در گروه ــ به ما توانائی کار کردن با ديگران را بدهد. سده بيستم ايرانيان را پراکنده‌تر کرد و بر اختلافات آنان افزود. تا انقلاب مشروطه ما يک جامعه سياسی به معنی امروزی نداشتيم. جامعه به‌اصطلاح «گلنر» بخشابخشی بود؛ افراد به قبايل و تيره‌ها و اصناف و محله‌ها و هيئت‌های مذهبی و فرقه‌ها و مانند‌های آن بخش می‌شد. در دهه‌های بعدی بيشتر آن بستگی‌ها سستی گرفت و در نبود سازمان‌های مدنی به‌اندازه کافی، جامعه اتميزه شد و هرکس از گوشه‌ای با هرکس ديگری در افتاد؛ اما روحيه قبيله‌ای نيز در صورت نو سازندگی شده خود ماند و در حزب‌ها و گروه‌ها و گرايش‌های سياسی ادامه يافت.

امروز از بزرگ‌ترين مسائل ملی تا کوچک‌ترين نکته‌های معنی‌شناسی semantic می‌تواند موانع برطرف نشدنی درراه توافق بشود. افزايش ارتباطات به همه مجال می‌دهد که نظر ويژه خود را عمومی کنند، در حدی که بيشتر اين «قلمرو» يا domain های تارنمایی (اينترنتی) می‌رسند.

چگونه می‌توان اين کاستی‌ها را چاره کرد، پاسخش در مبارزه است؛ مبارزه نه به معنی هرکس در گوشه خود با هر کس ديگر. به قول عطار، هم (خود) راه بگويدت که چون بايد رفت.





مصاحبه با «مجله تلاش» در شماره مخصوص صدمين سالروز انقلاب مشروطه، مرداد ۱۳۸۵

برگه درخواست عضویت
ایمیل دبیرخانه حزب
این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

کتابهای دکتر داريوش همايون