امروزه به هر طرف كه بنگرید مشاهده می كنید كه اسلام به عنوان یك قدرت بزرگ سیاسی در حال استفاده و سوء استفاده شدن توسط دیگران است. بعضی از مسلمان ها اسلام را به عنوان فریاد یا فراخوانی برای دعوت برای عمل به خدمت گرفته اند. بسیاری در غرب (و در نقاط دیگر) آن را به عنوان نوعی « دیگر » از اشتیاق برای محدودیت و محرومیت تلقی می كنند. من به عنوان یك ترك به طور بلاواسطه هر دو طرف این مجادله را درك می كنم.

علت این كه اسلام مانند دینی از نوع « دیگر » در چشمان غربی ها به نظر می آید این است كه غرب یك نهاد زدایی نظام مند دین را پشت سر گذاشته است. البته این خود دین نبود كه از زندگی مدرن غربی ها ناپدید گشت بلكه مدعی بودن نقش نهادی دینی در رفتار های فردی بود. در جهان معاصر دین تجربه ای است شخصی و معنوی به نحوی كه در گذشته هرگز چنین نبوده است.

با این حال جریانی از نهاد زدایی كردن تجربه ی دینی در جهان اسلام نیز در حال شكل گیری است. سیاسی كردن اسلام اقتدار قشرهای دینی مسلمان یعنی علما را از مكان قبلی خود جابجا كرده است. همچون در غرب، تجربه ی دینی در مسلمان ها اكنون بیشتر جنبه ی شخصی به خود می گیرد. تفسیر كردن متن های دینی توسط مسلمان های منفرد، به انضمام مبارزین سیاسی، روشنفكران و بانوان یك نتیجه ی آن است و عامه پسند شدن دانش دینی توسط سوء استفاده از آموزش های قرآنی و از متن اصلی جدا كردن عبارات آن برای حمایت كردن اهداف سیاسی نتیجه ی دیگرش.

چه كسی اكنون تصمیم می گیرد كه در اسلام چه چیزی مشروع و كدام چیز نامشروع است؟ چه كسی چنین مرجعیت یگانه ای برای تفسیر متن های دینی دارد؟ چه كسی می تواند « فتوا » صادر كند یا به طور رسمی حكم به « جهاد » دهد؟ امروزه عملگرایی و تروریسم منبع های جدیدی از مشروعیت را فراهم می آورند یا بلكه بگوئیم تحمیل می كنند. بدین ترتیب عوام و افراد غیر متخصص در علوم دینی تصمیم می گیرند كه معنای اسلام چه چیزی هست و كدام چیز نیست، بدون آن كه كمترین دوره ای در مدارس دینی برای چنین تفسیرهایی دیده باشند.

در واقع امروزه اسلام از طریق فعالان سیاسی و نهضت های فرهنگی است كه تفسیر می شود و نه نهادهای دینی. این نهاد زدایی كردن، اسلام را قادر ساخته است كه به جای آن كه همچنان نوعی پیوند اجتماعی محلی و ملی باشد به ایجاد روابط فرضی بین مسلمان ها بپردازد، یعنی كسانی كه احساس مظلوم واقع شدن یا اخراج گشتن از جایگاه اصلی خود می كنند. بدین ترتیب اكنون اسلام گراها می توانند طرفداران خود را كه پیش از این به شدت پراكنده بودند متحد گردانند: صوفی های اهل معنویت با مسلمان های تایع شریعت، شیعیان با سنی ها، مسلمان های محافظه كار عربستان صعودی با انقلابی های ایران.

هم زمان اسلام در حال جابجایی است، زیرا مومنین مناطق روستایی را به سوی شهر ها ترك می كنند، از جمله شهرهایی در غرب. بسیاری این جابجایی را چیزی منفی ارزیابی می كنند و بر این واقعیت انگشت می گذارند كه این مردم از نظر اجتماعی با ریشه های خود قطع رابطه می كنند و این كه پیامدهای آن بیگانگی است و بدبختانه برای بعضی حتی تروریسم. لیكن تحرك اجتماعی همچنین پیش شرطی است برای رسیدن به چشم اندازهای جدید.

یقیناً مسلمان ها از طریق مهاجرت مفهومی از جدا شدن از منشاء و اصل اجتماعی خود، و شاید حتی یك گسیختگی قطعی با آن را تجربه می كنند. بدین ترتیب تجربه ی آنها دیگر از نوع جدیدی است كه در آن نهادهای دینی، اجتماعی و یا دولتی جایی ندارند. در عوض تجربه ی دینی آنها به شكلی از پندار اجتماعی تبدیل می شود كه دردرون آن آنها احساس جدیدی از تعلق به اسلام را در محیط های تازه و بیگانه بازسازی می كنند. این نه حفظ فاصله ی زیاد با زندگی مدرن كه نزدیكی با آن است كه باعث بازگشتن هویت دینی می شود.

در واقع بیشتر بنیادگرایی در گروه هایی دیده می شود كه توسط تجربه ی جابجایی و تحرك با شیوه های اندیشه ی سیاسی و زندگی شهری غرب سكولار آشنا گشته اند و در حالی كه توسط محیطی بیگانه و نا آشنا دچار احساس شدید عدم امنیت شده اند، اسلام است كه تبدیل به تنها تكیه گاه آنها می گردد.

اما برای آن كه چنین پشتیبان و تكیه گاهی بتواند به درستی كار كند، اسلام باید خود را از موضع سربه راه و منفعل و به طور سنتی مطیع در برابر مدرنیته آزاد گرداند. مسلمان ها به توسط حفظ حجاب، گذاردن ریش، ادعای مكان ویژه برای عبادت در مدرسه و محل كار و تقاضای غذای بخصوص هویت خود را به عنوان مسلمان تعیین می كنند. بدین ترتیب آنها به هركس در اطراف خود نشان می دهند كه بسیار بیشتر از آن عده ای كه دین را صرفاً به زندگی شخصی خود محدود كرده اند در به جا آوردن مراسم دینی با غیرت و وسواسی هستند.

برای مثال غیر مسلمان ها معمولاً حجاب را به عنوان نشانی از تحقیر و پائین تر بودن جایگاه زنان مسلمان تلقی می كنند. اما برای خود آنها به جای آن كه حجاب لكه ی ننگی باشد، نشانه ای است از اعتقاد صریح به یك هویت اسلامی. زنان جوان مسلمان در اروپا این دگرگونی را به نحو احسن به نمایش می گذارند. دخترانی كه در مدرسه های فرانسوی و آلمانی حجاب اسلامی را حفظ می كنند، از بسیاری جهات (یعنی فرهنگ جوانان، خودآگاهی نسبت به مد و زبان) به همشاگردی های خود بسیار نزدیك تر هستند تا به مادران فاقد تحصیلات و مقید به سرزمین اصلی. با انتخاب حجاب در محیط های عمومی در اورپا این دخترها ناخواسته نماد و نقش زنان مسلمان را تغییر داده اند.

این گرایش ها اكنون از حد حجاب بسیار فراتر رفته است. تمامی مسلمان ها در غرب دارای احساسی دوگانه هستند، و سرمایه ی فرهنگی دوگانه. آنها هویت خود را از طریق تعلق دینی خودشان شناسایی می كنند، اما با این وجود دانش جهانشمول و سكولار غربی را نیز كسب كرده اند. و از آنجا كه دارای سرمایه ی فرهنگی دوگانه ای هستند، می توانند نسبتاً به آزادی میان فعالیت ها و فضا ها ـ خانه، مدرسه، انجمن های جوانان و فضاهای عمومی و تفریحی شهری گردش كنند.

مسلمان بودن و اسلام گرا بودن دو چیز متفاوت هستند. آنچه ما امروز شاهدش هستیم یك جابجایی از هویت مسلمان بودن به هویت اسلام گرا بودن است. « خود » دینی برای افراد مسلمان از حوزه ی خصوصی به بخش عمومی جابجا شده است. پرسشی كه برای همه مطرح است این كه آیا دامنه ی جستجو و دسترسی به هویت می تواند با حجاب بر سر داشتن و پذیرش گسترده تر اعمال دینی اسلامی ارضاء گردد و یا این كه (برای یك مسلمان) تایید صریح اسلام معادل است با روگردانی بنیادین از مدرنیته.


نیلوفر گوله مدیر Ecolee des Hautes en Sciences Sociales در پاریس است. این مطلب توسط یك گروه تحقیق تهیه گردیده كه اعضای آن را رئیس كمیسیون اتحادیه اروپا رومانو پرودی تعیین كرده است. هدف این گروه تحقیق، تعیین دورنماهای طولانی مدت معنوی و فرهنگی در اروپای در حال بزرگ تر شدن است.

1: The Islamist Identity by Niluefar Goele,
Project Syndicate

برگردان علی محمد طباطبایی

---------------------------

---------------------------